(1) मरीचि के पुत्र कश्यप प्रजापति थे। ब्रह्मदेव की दाहिनी हाथ की बोटे की नली से दक्ष नाम का पुरुष और बाएँ हाथ की बोटे की नली से धरनी नाम की स्त्री जन्मीं। उन दोनों से एक हज़ार-हज़ार महा ऋषि जन्मे। (2) ब्रह्मा के मानस पुत्रों में दूसरे स्थान पर रहने वाले अंगिरस्‍ु को उद्दध्य, बृहस्पति और संवर्त जैसे पुत्र हुए। बृहस्पति देवताओं के आचार्य बने। (3) मैत्रि (अत्रि) नामक मानस पुत्र से अनेक महा मुनि जन्मे। (4) पुलस्त्य नामक ब्रह्मा के मानस पुत्र से राक्षसों का जन्म हुआ। (5) पुलह नामक मानस पुत्र से किन्नर और किमपुरुष वर्ग उत्पन्न हुए। (6) क्रतू नामक मानस पुत्र से पक्षियों की जाति उत्पन्न हुई।

॥ श्रीः ॥
12.121. अध्यायः 121
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Topics
भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति दण्डस्वरूपादिकथनम्॥ 1॥

Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Text

युधिष्ठिर उवाच। 12-121-0x(5666)(69533)
अयं पितामहेनोक्तो राजधर्मः सनातनः।
कीदृशश्च महादण्डो दण्डे सर्वं प्रतिष्ठितम्॥ 12-121-1(69534)
देवतानामृषीणां च पितॄणां च महात्मनाम्।
यक्षरक्षः पिशाचानां मर्त्यानां च विशेषतः॥ 12-121-2(69535)
सर्वेषां प्राणिनां लोके तिर्यक्ष्वपि निवासिनाम्।
सर्वस्यापि महातेजा दण्डः श्रेयानिति प्रभो॥ 12-121-3(69536)
इत्येतदुक्तं भवता दण्डे वै सचराचरम्।
पश्यतां लोक आयत्तं ससुरासुरमानुषम्।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तत्त्वेन भरतर्षभ॥ 12-121-4(69537)
को दण्डः कीदृशो दण्डः किंरूपः किंपरायणः।
किमात्मकः कथंभूतः कतिमूर्तिः कथं प्रभुः॥ 12-121-5(69538)
जागर्ति च कथं दण्डः प्रजासु विहितात्मकः।
कश्च पूर्वापरमिदं जागर्ति प्रतिपालयन्॥ 12-121-6(69539)
कश्च विज्ञायते पूर्वः को वरो दण्डसंज्ञितः।
किंसंस्थश्चाभवद्दण्डः का चास्य गतिरिष्यते॥ 12-121-7(69540)
भीष्म उवाच। 12-121-8x(5667)
शृणु कौरव्य यो दण्डो व्यवहारो यथा च सः।
यस्मिन्हि सर्वमायत्तं स धर्म इति केवलः॥ 12-121-8(69541)
धर्मस्यार्थे महाराज व्यवहार इतीष्यते।
तस्य लोपः कथं न स्याल्लोकेष्विह महात्मनः॥ 12-121-9(69542)
इत्यर्थं व्यवाहरस्य व्यवहारत्वमिष्यते।
अपि चैतत्पुरा राजन्मनुना प्रोक्तमादितः॥ 12-121-10(69543)
सुप्रणीतेन दण्डेन प्रियाप्रियसमात्मना।
प्रजा रक्षति यः सम्यग्धर्म एव स केवलः॥ 12-121-11(69544)
यथोक्तमेतद्वचनं प्रागेव मनुना पुरा।
यन्मयोक्तं वसिष्ठेन ब्रह्मणो वचनं महत्॥ 12-121-12(69545)
प्रागिदं वचनं प्रोक्तमतः प्राग्वचनं विदुः।
व्यवहारस्य चाख्यानाद्व्यवहार इहोच्यते॥ 12-121-13(69546)
दण्डान्त्रिवर्गः सततं सुप्रणीतात्प्रवर्तते।
दैवं हि परमो दण्डो रूपतोऽग्निरिवोत्थितः॥ 12-121-14(69547)
नीलोत्पलदलश्यामश्चतुर्दंष्ट्रश्चतुर्भुजः।
अष्टपान्नैकनयनः शङ्कुकर्णोर्ध्वरोमवान्॥ 12-121-15(69548)
जटी द्विजिह्वस्ताम्रास्यो मृगराजतनुच्छदः।
एतद्रूपं बिभर्त्युग्रं दण्डो नित्यं दुरासदः॥ 12-121-16(69549)
असिर्धनुर्गदा शक्तिस्त्रिशूलं मुद्गरः शरः।
मुसलं परशुश्चक्रं प्रासदण्डर्ष्टितोमराः॥ 12-121-17(69550)
सर्वप्रहरणीयानि यानि यानीह कानिचित्।
दण्ड एव स सर्वात्मा लोके चरति मूर्तिमान्॥ 12-121-18(69551)
भिन्दंश्छिन्दन्रुजन्कृन्तन्दारयन्पाटयंस्तथा।
घातयन्नभिधावंश्च दण्ड एव चरत्युत॥ 12-121-19(69552)
असिर्विशसनो धर्मस्तीक्ष्णवर्मा दुरासदः।
श्रीगर्भो विजयः शास्ता व्यवहारः प्रजागरः॥ 12-121-20(69553)
शास्त्रं ब्राह्मणमन्त्राश्च शास्ता प्रवचनं परम्।
धर्मपालोऽक्षरो गोपः सत्यगो नित्यगो गृहः॥ 12-121-21(69554)
असङ्गो रुद्रतनयो मनुर्ज्येष्ठः शिवंकरः।
नामान्येतानि दण्डस्य कीर्तितानि युधिष्ठिर॥ 12-121-22(69555)
दण्डो हि भगवान्विष्णुर्यज्ञो नारायणः प्रभुः।
शश्वद्रुपं महद्बिभ्रन्महात्पुरुष उच्यते॥ 12-121-23(69556)
तथोक्ता ब्रह्मकन्येति लक्ष्मीर्नीतिः सरस्वती।
दण्डनीतिर्जगद्धात्री दण्डो हि बहुविग्रहः॥ 12-121-24(69557)
अर्थानर्थौ सुखं दुःखं धर्माधर्मौ बलाबले।
दौर्भाग्यं भागधेयं च पुण्यापुण्ये गुणागुणौ॥ 12-121-25(69558)
कामाकामावृतुर्मासः शर्वरी दिवसः क्षणः।
अप्रमादः प्रमादश्च हर्षशोकौ शमो दमः॥ 12-121-26(69559)
दैवं पुरुषकारश्च मोक्षामोक्षौ भयाभये।
हिंसाहिंसे तपो यज्ञः संयमोऽथ विषामृते॥ 12-121-27(69560)
अन्तश्चादिश्च मध्यं च कृतानां च प्रपञ्चनम्।
मदः प्रमोदो दर्पश्च दम्भो धैर्यं नयानयौ॥ 12-121-28(69561)
अशक्तिः शक्तिरित्येवं मानस्तम्भौ व्ययाव्ययौ।
विनयश्च विसर्गश्च कालाकालौ च कौरव॥ 12-121-29(69562)
अनृतं चाज्ञता सत्यं श्रद्धाश्रद्धे तथैव च।
क्लीबता व्यवसायश्च लाभालाभौ जयाजयौ॥ 12-121-30(69563)
तीक्ष्णता मृदुतात्युग्रमागमानागमौ तथा।
विरोधश्चाविरोधश्च कार्याकार्ये बलाबले॥ 12-121-31(69564)
असूया चानसूया च धर्माधर्मौ तथैव च।
अपत्रपानपत्रपे ह्रीश्च संपद्विपच्च ह॥ 12-121-32(69565)
तेजः कर्माणि पाण्डित्यं वाक्शक्तिर्बुद्धितत्वता।
एवं दण्डस्य लोकेऽस्मिञ्जागर्ति बहुरूपता॥ 12-121-33(69566)
न स्याद्यदीह दण्डो वै प्रमथेयुः परस्परम्।
भयाद्दण्डस्य नान्योन्यं घ्नन्ति चैव युधिष्ठिर॥ 12-121-34(69567)
दण्डेन रक्ष्यमाणा हि राजन्नहरहः प्रजाः।
राजानं वर्धयन्तीह तस्माद्दण्डः परायणम्॥ 12-121-35(69568)
व्यवस्थापयते नित्यमिमं लोकं नरेश्वर।
सत्ये व्यवस्थितो धर्मो ब्राह्मणेष्ववतिष्ठते॥ 12-121-36(69569)
धर्मयुक्ता द्विजश्रेष्ठा देवयुक्ता भवन्ति च।
बभूव यज्ञो देवेभ्यो यज्ञः प्रीणाति देवताः॥ 12-121-37(69570)
प्रीताश्च देवता लोकमिन्द्रे प्रतिददत्युत।
अत्रं ददाति शक्रश्चाप्यनुगृह्णन्निमाः प्रजाः॥ 12-121-38(69571)
प्राणाश्च सर्वभूतानां नित्यमन्ने प्रतिष्ठिताः।
तस्मात्प्रजाः प्रतिष्ठन्ते दण्डो जागर्ति तासु च॥ 12-121-39(69572)
एवंप्नयोजनश्चैव दण्डः क्षत्रियतां गतः।
रक्षप्रजाः स जागर्ति नित्यं स्ववहितोक्षरः॥ 12-121-40(69573)
ईश्वरः पुरुषः प्राणः सत्वं वृत्तं प्रजापतिः।
भूतात्मा जीव इत्येवं नामभिः प्रोच्यतेऽष्टभिः॥ 12-121-41(69574)
अददद्दण्डमेवास्मै धृतमैश्वर्यमेव च।
बले नयश्च संयुक्तः सदा पञ्चविधात्मकः॥ 12-121-42(69575)
कुलं बहुधनामात्याः प्रज्ञा प्रोक्ता बलानि तु।
आहार्यमष्टकैर्द्रव्यैर्बलमन्यद्युधिष्ठिर॥ 12-121-43(69576)
हस्तिनोऽश्वा रथाः पत्तिर्नावो विष्टिस्तथैव च।
देशिकाश्चादिकाश्चैव तदष्टाङ्गं बलं स्मृतम्॥ 12-121-44(69577)
अथ चाङ्गस्य युक्तस्य रथिनो हस्तियायिनः।
अश्वारोहाः पदाताश्च मन्त्रिणो रसदाश्च ये॥ 12-121-45(69578)
भिक्षुकाः प्राड्विवाकाश्च मौहूर्ता दैवचिन्तकाः।
कोशो मित्राणि धान्यं च सर्वोपकरणानि च॥ 12-121-46(69579)
सप्तप्रकृति चाष्टाङ्गं शरीरमिह तं विदुः।
राज्यस्य दण्डमेवाङ्गं दण्डः प्रभव एव च॥ 12-121-47(69580)
ईश्वरेण प्रसन्नेन कारणात्क्षत्रियस्य च।
दण्डो दत्तः सदा गोप्ता दण्डो हीदं सनातनम्॥ 12-121-48(69581)
राजा पूज्यतमो नान्यो यथा धर्मः प्रदर्शितः।
ब्रह्मणा लोकरक्षार्थं स्वधर्मस्थापनाय च॥ 12-121-49(69582)
भर्तृप्रत्यय उत्पन्नो व्यवहारस्तथाविधः।
तस्याद्य सहितो दृष्टो भर्तृप्रत्ययलक्षणः॥ 12-121-50(69583)
व्यवहारस्तु वेदात्मा वेदप्रत्यय उच्यते।
मौलश्च नरशार्दूल शास्त्रोक्तश्च तथाऽपरः॥ 12-121-51(69584)
उक्तो यश्चापि दण्डोऽसौ भर्तृप्रत्ययलक्षणः।
ज्ञेयो नः स नरेन्द्रस्थो दण्डः प्रत्यय एव च॥ 12-121-52(69585)
दण्डप्रत्ययदृष्टोऽपि व्यवहारात्मकः स्मृतः।
व्यवहारः स्मृतो यश्च स वेदविषयात्मकः॥ 12-121-53(69586)
यश्च वेदप्रसूतात्मा स धर्मो गुणदर्शनः।
धर्मप्रत्यय उद्दिष्टो यश्च धर्मः कृतात्मभिः॥ 12-121-54(69587)
व्यवहारः प्रजागोप्ता ब्रह्मदृष्टो युधिष्ठिर।
त्रीन्धारयति लोकान्वै सत्यात्मा भूतिवर्धनः॥ 12-121-55(69588)
यश्च दण्डः स दृष्टो नो व्यवहारः सनातनः।
व्यवहारश्च दृष्टो यः स वेद इति नः श्रुतिः॥ 12-121-56(69589)
यश्च वेदः स वै धर्मो यश्च धर्मः स सत्पथः।
ब्रह्मा पितामहः पूर्वं भगवांश्च प्रजापतिः॥ 12-121-57(69590)
लोकानां स हि सर्वेषां ससुरासुररक्षसाम्।
स मनुष्योरगवतां कर्ता चैव स भूतकृत्॥ 12-121-58(69591)
ततो नो व्यवहारोऽयं भर्तृप्रत्ययलक्षणः।
तस्मादिदमवोचाम व्यवहारनिदर्शनम्॥ 12-121-59(69592)
माता पिता च भ्राता च भार्या चैव पुरोहितः।
नादण्ड्यो विद्यते राज्ञो यः स्वधर्मेण तिष्ठति॥ ॥ 12-121-60(69593)

इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मपर्वणि एकविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः॥ 121॥

Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Footnotes

12-121-11 प्रजारक्षकत्वाद्व्यवहार एव धर्मपदवाच्योऽपीत्याह सुप्रणीतेनेति॥ 12-121-12 ब्रह्मणएव वचनं मनुमुखाच्छ्रुतमित्यर्थः॥ 12-121-13 दण्डएव उक्तवचनाद्धर्मशब्देन व्यवहारशब्देन चोच्यत इत्यर्थः। प्राग्वचनं धर्मवचनम्॥ 12-121-16 एवं व्यवहाररूपिणो दण्डस्य रूपमुक्त्वा धर्माख्यदण्डरूपमाह। ताम्रास्यो मृगराजतनुच्छद इति। ताम्रो वह्निरेवाहनवनीयादिरास्यं यस्य स तथा। मृगराजः कृष्णमृगस्तत्संबन्धिचर्म तनुच्छदः शरीराच्छादकं प्रावरणमस्य। एतेन दीक्षाप्रधानो यज्ञ उक्तः। एतच्च सर्वेषां दानोपवासहोमादीनामुपलक्षणम्॥ 12-121-23 मुख्यं दण्डस्य रूपमाह दण्डो हीति॥ 12-121-24 तत्पत्न्या रूपमाह तथेति। दण्डेन सहिता नीतिर्दण्डनीतिः॥ 12-121-25 किंपरायणमित्यस्योत्तरं अर्थानर्थावित्यादि॥ 12-121-36 किमात्मकः कथंभूतः कथंमूर्तिरितिप्रश्नत्रयस्योत्तरमाह व्यवस्थापयतइति। लोकपालनात्मकः सत्यपक्षपाती ब्राह्मणमूर्तिस्वरूप इत्यर्थः॥ 12-121-37 दण्डस्य ब्राह्मणभूर्तित्वं विवृण्वन् कथं जागर्ति इत्यस्योत्तरमाह धर्मयुक्ता इत्यादिना। ब्राह्मणमूर्तिर्दण्डो यज्ञादिद्वारान्नसृष्टिहेतुतया भूतानि पालयन् जागर्तीति श्लोकत्रयार्थः॥ 12-121-42 अदददीश्वर इति शेषः। अस्मै राज्ञे। दण्डं दण्डनीतिम्। अतएवायं बलेन संयुक्तः पञ्चविध आत्मा यस्य स तथा। धर्मव्यवहारदण्डेश्वरजीवरूपेण पञ्चप्रकारात्मको राजा। बलं नथैश्च संयुक्तं सदा पञ्चविधात्मकमिति थ. द. पाठः॥ 12-121-43 बहुधनसहिता अमात्या बहुधनामात्याः। बलानि तु तेजओजः सह आख्यानि देहेन्द्रियबुद्धिसमार्थ्यानि। अष्टकैरष्टसंख्याकैरनन्तरश्लोके वक्ष्यमाणैर्हस्त्यादिभिराहार्यमार्जनीयम्। अन्यद्वलं कोशवृद्धिरूपम्॥ 12-121-45 अङ्गस्य सैन्यस्य युक्तस्य सन्नद्धस्य रथादिकं शरीरं विदुरिति तृतीयेनान्वयः। रसदाः वैद्याः। 12-121-46 प्राड्विवाकाः विवदमानयोर्द्वयोः प्रवृत्तिनिमित्तवेत्तारः॥ 12-121-47 दण्डं सैन्यम्। दण्डः प्रसिद्धः॥ 12-121-48 दण्डो दण्डादीनम्॥ 12-121-50 भर्तृप्रत्ययः भर्तारौ द्वौ विवदमानौ प्रत्ययः कारणं यस्य स तथा वादिप्रतिवादिभ्यां प्रवर्तितो व्यवहारः। तयोरन्यतरस्य प्रत्ययोऽभ्युपगमो लक्षणं यस्य स भर्तृप्रत्ययलक्षणः। अन्यतरपराजयादित्यर्थः। सहितो हितमिष्टं तेन युक्तः सहितः। अन्यतरजयावह इत्यर्थः॥ 12-121-51 वेदात्मा वेदोक्तो दोषः पारदार्यादिस्तन्निवृत्त्यर्थं परिषदं प्रतिगतश्चेत्तत्र प्रायश्चित्तात्मको वेदहेतुक एव दण्डः। मौलः कुलाचारप्रयुक्तो यो व्यवहारस्तत्रापि शास्त्रोक्तो दण्डः। तथाच शास्त्रविदामनुक्रमणं धर्मज्ञानां समयः प्रमाणं वेदाश्चेति॥ 12-121-52 तेषां त्रयाणां दण्डानां मध्ये आद्यः क्षत्रियाधीन इत्याह। उक्त इति। नः अस्माभिः क्षत्रियैर्दण्डोऽपि ज्ञेयः तत्र प्रत्ययोऽपि ज्ञेयः॥ 12-121-53 अस्यापि वेदमूलत्वमाह दण्ड इति। विविधोऽवहारः अन्योन्यं परपक्षक्षेपेण स्वपक्षसाधनं व्यवहारस्तदात्मको न्यायः स यद्यपि दण्डः प्रत्ययदृष्टस्तथापि स व्यवहारपदार्थो मन्वादिभिः स्मृतोऽस्ति। अतः सोऽपि वैदिकप्रणीतत्वाद्वेदविषयात्मको वेदार्थगोचरोऽस्तीत्यर्थः॥ 12-121-54 उद्दिष्टो मम पारदार्यजेनाधर्मेण धर्मलोपो माभूदिति पश्चात्तापवत्युद्दिष्टः प्रायश्चित्तरूपो दण्डो धर्म एवेत्यर्थः॥ 12-121-60 यो राजा स्वधर्मेण तिष्ठति तस्य राज्ञ इति संबन्धः॥

www.sanatanadharm.com - play store app (sanatana dharm)

"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India.